Воскресенье , 17-Октябрь 2021
Башкы бет / Досье / Лирикалык ырдагы көркөм образ: “Сары автобус”

Лирикалык ырдагы көркөм образ: “Сары автобус”

Көп калемгерлердин каталыгы ыр жазууда уйкаштыкка жана ыр сабактарындагы айрым бир жылтыраган ыр саптарына басым жасашат да, негизги нерсе унутта калат. Ырда поэтикалык ой, көркөм образ жана сюжет болбой, ал чыныгы поэзиянын үлгүсү болчу көркөм туундунун деӊгээлине көтөрүлө албайт. Поэтикалык ой, көркөм образсыз ыр эч кандай жүк көтөрө албайт да, жөн гана уйкаштыктардын курандысы, эмоциянын жыйындысына айланат. Андай ырлар окурмандын жан дүйнөсүн козгоп, ойго сала да албайт.
А поэтикалык ой, көркөм образ дегенибиз эмне? Буга акын Бешболуш Матисаковдун “Сары автобус” ыры эӊ сонун мисал боло алат. Себеби мында сюжет да, поэтикалык ой да, көркөм образ да бар.
САРЫ АВТОБУС
Ош таңы… эски бекет, бараар элем.
Ой-санаа… кичинекей «Алай» элең.
Сагыныч… тосуп алып автобусту,
салонун жыттап — жыттап алаар элем.
Айран, сүт, каймак, курут, кымыз жыты…
Айланып, жарып өтүп каңылжырды.
Көпчүлүк: тааныш өңдөр, тааныш сөздөр,
көргөндөй болоор элем айылымды.
Тоолорду… ай, жылдызды, күнүн жүктөп,
тооруган жүзүн жүктөп, үнүн жүктөп…
толтура келээр эле сары автобус,
тоо гүлүм сага кошуп сүйүү жүктөп.
Энтигип, жүрөк дүк-дүк, саламдашып,
эл көзү, көз карашты ала качып…
Эх, чиркин. Шорпо… жемиш… жашоосуна,
ээрчишип кетээр элек аралашып.
…Азыр жок сары автобус… жок жаштыгым.
Акыркы сөзүң эсте: «Кошуң!» — деген.
Арманда басып жүрөм сыр айтышып,
Ак-Буура, Сулайман тоо… Ошум менен.
Адабиятчы Салижан Жигитов “Лирикалык ырдагы образ” аттуу макаласында: “… Образ деген – көркөм адабияттын бардык формаларына ортоктош категория. “Согуш жана тынчтык” өӊдүү көп томдуу эпопеядан да, миниатюралуу лирикалык чыгармалардан, айталык, үч-төрт строфадан турган кичинекей ырдан да көркөм образдын бардык касиеттерин жана өзгөчөлүктөрүн тапса болот. Анын үстүнө тиги же бул чыгарманын образдуулугу, тигил же бул көркөм идеянын образдуу айтылышы эч убакта “образдуу” (элестүү, троптук маанидеги) сөздөрдүн көп же аз пайдалангандыгына тикеден-тике көз каранды эмес. Ушул айтылгандарды ачыгыраак кылыш үчүн Алыкул Осмоновдун “Жибек кийген эрке кыз” деген ырын мисал келтиргим келет.
Акындын көп сандаган ырларынан ошол ырды тандап алганымдын себеби: ал ыр Осмоновдун өзүнө гана таандык дүйнөгө мамилесин айкын билдирген, китептик же фольклордук чыгармалардын таасиринен эмес, нукура турмуштук таасирлерден улам жаралган, бардык чыгармачылык мүмкүнчүлүктөрүн жумшап жазган ыр. Ал – чыныгы поэзиянын мыкты үлгүсү, элге кеӊири маалым ыр; экинчи жактан, ал ыр эч кандай өтмө маанидеги эмес, дээрлик предметтик маанидеги жөнөкөй сөздөр менен эле жазылган. Кыскалык жайы да бар, ошол үчүн анализ кылууга бир топ ыӊгайлуу…” – деп келип, Алыкул Осмоновдун “Жибек кийген эрке кыз” деген ырынын тексттин толугу менен келтирип: “… Ырдагы эӊ негизги образдык “клетка” – жамгыр. Жамгырдын образдуу көрүнүшү ырды баштан-аяк аралап өтөт” – деп лирикалык ырдагы көркөм образ эмне экенин элестүү чечмелеп берген.
Адабиятчынын оюн логикалык жактан ырааттуу улантсак, акын Бешболуш Матисаковдун “Сары автобусундагы” “негизги образдык клетка” – бул сары автобус. Ал эми Ош таӊы, эски бекет, айран, сүт, каймак, курут, кымыз жыты көркөм образды ачуу үчүн пайдаланылган көркөм каражаттар гана.
А өз кезегинде автор “Сары автобустун” образы аркылуу өткөн мезгилди, же тагыраагы тарыхтын бир үзүмүн, совет доорун, улуу муундагылардын жаштыгын эске салат. “Сары автобус” мезгилдин образын чагылдырса, Ак-Буура, Сулайман тоо, Ош аркылуу мейкиндиктин образын камтып, мезгил менен мейкиндиктин өз ара катышын билдирип, мезгилдер өтө берет, а мейкиндик: суулар, тоолор, шаарлар кала берет деген ой айтылат.
А автобустун өӊү эмне үчүн сары? Сары түс – санаанын символу. Адам эскерүүлөр менен жашайт. Өткөндөгү жылуу элестер ар бирибиздин көкүрөктө “сары автобуска” окшоп кала берет.
Сары автобустай” ырлар күн сайын эле жарала бербейт. “Сары автобус” акын Бешболуш Матисаковдун калеми такшалып, акын катары жетилип калганынан, акындык мүмкүнчүлүгү кенен экенинен жана улуттук поэзиянын чыныгы үлгүсү болчу ырларды жарата аларынан кабар берет. Бешболуш Матисаковдон мыкты ырларды күтөбүз.
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс