Суббота , 19-Сентябрь 2020
Башкы бет / Дүйнө / Коронавирус жана виртуалдык жашоо

Коронавирус жана виртуалдык жашоо

УЛУТТУК КИБЕР МЕЙКИНДИК ИЗИЛДӨӨ ИНСТИТУТУ ТАРАБЫНАН ЖАРЫЯЛАНГАН «КОРОНАВИРУС ЖАНА КИБЕР МЕЙКИНДИКТИ БАШКАРУУДАГЫ ҮЙ-БҮЛӨНҮН ОРДУ»  ТЕМАСЫНДАГЫ ТӨРТ БӨЛҮКТӨН ТУРГАН МАКАЛАНЫН ЖЫЙНАГЫ.

Коронавирус жана кибер мейкиндикти башкаруудагы үй-бүлөнүн орду (1)

Коронавирус үй-бүлө менен кибер мейкиндиктин ортосундагы байланышты мурда болуп көрбөгөндөй камсыз кылганы укмуштуудай көрүнүш. Мындай жагдай үй-бүлө институтунун коопту вирустун алдын алууда жөндөмдүү институт катары маанилүү экендигин, ачык айкын көрсөтүп берди.

Бул байланыш канчалык бир деӊгээлде жакшы жана артыкчылыктарга ээ  болгону менен,  бийлик башчылары жана үй-бүлө мүчөлөрү, өзгөчө ата-энелер төмөндөгү акыйкатты эстен чыгарбашы керек, эгерде кибер мейкиндик алар тарабынан туура башкарылбаса коммуникациялык технологиянын артыкчылыктары коом үчүн, өзгөчө үй-бүлөө институту үчүн олуттуу коркунучка айланышы мүмкүн жана андан тышкары ал өзүнүн кыйратуучу кесепеттери менен коронавирустан кийинки мезгилде да, чоӊ коркунуч туудурушу толук мүмкүн.

Үй карантини жана бийлик башчылардын иш-чараларынын жардамы менен, коронавирус толук көзөмөлгө алынып, акыр аягы түп орду менен жоголоору эч бир шексиз. Бирок андан чыккан коркунучтуу кесепеттер, кибер мейкиндиктин чектен  чыгышы жана ага болгон көз карандылык тууралуу унутпашыбыз керек. Ошондуктан барыбыз, өзгөчө үй-бүлө институту кибер мейкиндикти башкарууда мурдагыга караганда тереӊирээк көӊүл бурушубуз абзел. Коронавирус илдети менен кибер мейкиндиктин өсүшүн эске алып, кибер мейиндикти башкарууда үй-бүлөнүн ордун төмөндөгү төрт бөлүктө коронардык төрт калыпта карап чыгабыз:

А) Үй-бүлө, коронардык абал жана кибер мейкиндик.

Б) Үй-бүлө жана медиа сабаттуулук муктаждыгы

В) Үй-бүлө жана дени сак байланыштын муктаждыгы

С) Үй-бүлө жана кибер мейкиндикти башкаруу.

А)  Үй-бүлө, коронардык абал жана кибер мейкиндик

Үй-бүлөгө абдан маанилүү жана фундаменталдуу көз караш менен карап, аны коронавирустун алдын алуу жана контролдоо үчүн эӊ  маанилүү таяныч деп эсептей турган убакыт келээрин эч ким алдын ала айта алган эмес. Үйдө болуу жана үй-бүлөлүк ыкма коронавирустун бизге алып келген оӊ тараптуу таасири жана жакшы мүмкүнчүлүгү экенине карабастан, мындай кырдаалдын узака созулушу, канчалык бир деӊгээлде баарыбызды ыӊгайсыз абалга калтырды. Анткени үй-бүлө мүчөлөрү, өзгөчө ата-энелер мындай абалда үй шартында болууга даяр эмес болчу.

Үй-бүлө – бул, бир орган, эгерде анын мүчөлөрү, айрыкча ата-эне жакшы амал кылышса, бардык кыйынчылыктар жана чектөөлөргө туруштук бере алышат жана чакан социалдык институт катары өзүнүн фундаменталдуу ролун тийгизет. Эгерде үй-бүлө  мүчөлөрү менен чогуу максат коюп, өз ара аракеттенүүнүн туура жолун тандаса, ошондой эле өзүнүн айланасындагы мүмкүнчүлүктөргө туура мамиле кылса, сөзсүз натыйжалуу болот. Бирок акыйкатта үй-бүлөлөр коронавирус кырдаалында ар кандай чектөөлөргө дуушар болууда, андыктан сөзсүз түрдө мындай абалда өзүнүн муктаждыктарын байланыш технологиянын жардамы менен канааттандырышы керек. Башкача айтканда,  коронавирус кырдаалында технологиянын эч бир бөлүгү байланыш технологиясынын жана кибер мейкиндиктин деӊгээлиндей алдыбызга келген коомдук байланыш тутумундагы  чектөөлөрдү жана кемчиликтерди толтура босусу мүмкүн. Таажы вирус абалында такыр башкача болуп жана мындай кырдаалда көбөйгөн бул муктаждыктар, үй-бүлөлөр сандык жана сапаттык жактан өзүнүн байланышын кибер мейкиндик менен жакшыртышына себеп болду. Үй-бүлөнүн  коронавирус кырдаалында көбөйгөн муктаждыктары, төмөнкүлөр:

Виртуалдуу билим берүүнү улантуу

Таажы вирус кырдаалы, окуу убактысы жана билим алуунун муктаждыгы бардык окуучулар жана студенттердин кибер мейкиндике жана онлайн сабактарга киришүүсү, ошондой эле өзүнүн сабактарын жана билим берүү программаларын социалдык тармактар жана интернет аркылуу улантышына себеп кылды.

Мындай көз карандылык, интернетти колдонууда эч кимге тыюу салынбай турганын, ал гана эмес бийлик башчылары жана ата-энелер кибер мейкиндикти колдонууну баса белгилеп, талап кылганы көрүнүп турат.

Күндүзгү билим берүүнүн чектелиши бир тараптан, кибер мейкиндиктин эркиндиги, экинчи тараптан, төмөндөгүдөй тынчсызданууну өзүнө камтып, өзгөчө жаштар жана кичине балдардын ар кандай шылтоо менен кибер мейкиндике берилиши жана  кибер мейкиндикке көбүрөөк көз каранды болушун актоого шылтоо болуп калышына айланды. Албетте, мындай кырдаалда алардын кибер мейкиндикти колдонушуна тыюу салуу татаал жана кыйын иш.

Виртуалдык көрүшүүлөр

Үй-бүлөнүн коронавирус кырдаалында муктаждыктарынын бири мейманга баруу жана жолугушуулар. Бул байланыш вакууму, кибер мейкиндике болгон каалоону жүз эсе арттырды. Анткени жакындар менен достордун ичинде байланыш түзүү табигый көрүнүш жана мындай шартта кибер мейкиндик  жагымдуу жазуу, угуу жана көрүү байланыш мүмкүнчүлүктөрү менен камсыз кылды. Бул муктаждыктарды буга чейинкидей эле технологиянын жардамы менен канаттандыруунун эч бир жаман жери жок. Бул жагдай да кибер мейкиндикти колдонууда дилгирлик кылууга түрткү берди.

Виртуалдык соода-сатык  

Коронавирус кырдаалында үй-бүлөдөгү муктаждыктардын бир бөлүгү, азык-түлүк жана башка күнүмдүк мыктаждыктарды камсыздоо. Үйдө болууга басым жасоо, сөзсүз түрдө үйдөн тышкары жайга барууга чектөө киргизет. Андыктан кээ бирлердин сунушу боюнча соода-сатык иштерин кибер мейкиндик тармактары аркылуу аткарышы туура көрүнөт.

Коронавирустун таркалышынын алдын алуу үчүн бетме-бет соода сатык иштерине чектөө киргизүү бир катар үй-бүлөлөрдүн жана соода- сатык маркеттеринин  кибер мейкиндик тармактарын көбүрөөк колдонууга себеп болуп отурат.

Маалыматтар жана виртуалдык жаӊылыктар

Адамдардын кызыгуу сезими жана биздин маалыматтар менен жаӊылыктарга болгон муктаждыгыбыз кайсы чөйрөдө болбосун табигый муктаждыктарыбыздын бири жана бул коронавирус кырдаалында өөрчүп баратат. Коронавирус убагында коомдун абалына тынчсыздануу жана вирус тууралуу ар кандай жаӊылыктарды, окуяларды жана статистикаларды издөө, үй-бүлөлөрдүн кибер мейкиндике көбүрөөк жүз көңүл буруусуна алып келип жатат.

Социалдык тармактардагы коронавирус темасы же анын айланасындагы маселелер тууралуу каналдардын же тайпалардын ачылышынын көбөйүшү, маалыматтарды жана жаӊылыктарды өндүрүү, жайылтуу жана керектөө үчүн атайын сканердин түзүлгөндүгүн тастыктап турат.

Виртуалдык сыйынуу жана ибадат

Адам баласынын сыйынууга жана бул муктаждыкты ыйык жерлерге, мечиттерге жана зыяратка баруу менен камсыз кылуу эч кимге жашыруун эмес. Бирок вирус абдан кичинекей жана көзгө көрүнбөсө да, зыярат жайлардын, мечиттердин жана ибадатканалардын жабылышына алып келди. Ошондуктан улам бул муктаждыктын бир бөлүгү кибер мейкиндик аркылуу камсыздалып жатат.

Үй-бүлөнүн сыйынууга жана ибадатка болгон муктаждыктарынын бир бөлүгүн камсыз кылуу үчүн маалыматтардын жана каттардын жазылышы, жиберилиши жана кабыл алынуусу, аталган чындыкты далилдеп турат.

Виртуалдык башкаруу мекемелер менен уюмдар

Мекемелер менен кызмат кылуу борборлордун толук жабылышы же жарым жартылай жабылышы, үй-бүлөлөр коронавирус шартында өзүнүн ишкердик жана административдик иштерин кибер мейкиндик аркылуу аткарышына дуушар кылып отурат.

Коронавирустан улам мамлекеттеги эӊ маанилүү органдардын эӊ маанилүү жыйындары кибер мейкиндик жана видео конференция аркылуу өтүп жатат. Ушундан улам электрондук мамлекеттик кызматтар, анын сандык жана сапаттык өсүшүнө болгон зарылдык учурдагы кырдаалда кескин көзгө учурап жатат.

Виртуалдык эс алуу жана көӊүл ачуу

Коронавирус үй  карантининдеги өзгөчөлүктөрдүн бири,  айрыкча жаштар жана кичине балдар үчүн көӊүл ачуу жана оюн жерлерине барбоо болуп саналат. Мындай вакуум, адамдын ден-соолукка пайдалуу жана психологиялык муктаждыктардын бир бөлүгү болгон  көӊүл ачуусун кибер мейкиндик аркылуу камсыз кылууга аргасыз кылды.

Мындай муктаждыктарга жооп катары, тамашалуу жана көӊүл ачуучу маалыматтарды массалык түрдө өндүрүү, жайылтуу жана кабыл алууга себеп кылды, үй-бүлө мүчөлөрү мындай контенттин түрүнүн жардамы аркылуу өз сезимдери менен эмоцияларынан арылуу, атүгүл каронардык илдеттин абалынан пайда болгон стресстен оолак болуу үчүн убакыттын көп бөлүгүн ушул маселелерге арнашууда.

Виртуалдык кызыгуу жана стимулдар

Жогоруда айтылган муктаждыктар жана башка стимулдар, мисал катары: кибер мейкиндикти максималдуу колдонууга басым жасоо, үй-бүлөлөрдү бекер интернет менен камсыз кылуу жана ар кандай жолдор менен бекер берилген интернет белектери, экинчи жагынан үй-бүлөлөрдүн кибер мейкиндикке көбүрөөк көз каранды болушунун негизги факторлорунун бири. Андан сырткары бийлик адамдарынын кибер мейкиндикти адаттагы жумушка альтернатива катары колдонууга басым жасоого түрткү бериши.

Мындай болуп көрбөгөндөй муктаждыктар, шыктандыруулар, үй-бүлө үчүн кандайдыр бир абалды жаратты, эгер алар байланыш технологиясынын мүмкүнчүлүктөрүн пайдалануу  жана анын коркунучтарын алдын алуу үчүн билимге жана көндүмдөргө ээ болбосо, мындай кырдаал коопту кесепеттерге алып келишинде жек жок жана  толук мүмкүн, мисал катары: массалык маалымат каражаттарына болгон көз карандылык, башаламандык, руханий кризис жана инсандык, үй-бүлөлүк жана коомдук адеп-ахлактын алсырашы.

Буга чейин  үй-бүлөнүн  кибер мейкиндикти колдонуудагы муктаждыктары жана кызыгуулары менен тааныштык. Алдыда үй-бүлөнү бекемдөө үчүн, башкача айтканда коронавирус кырдаалында кибер мейкиндикти башкаруу мүмкүнчүлүктөрүн кеӊейтүү үчүн медиа сабаттуулук тууралуу эки маанилүү теманы карайбыз.

Автор: Хожатулла Байат (Куран жана Хадис Университетинин илимий тобунун мүчөсү, Психология жана байланыштар бөлүмүнүн орун басары), Кибер мейкиндик институтунун Ислам таануу жана теологиялык коммуникация бөлүмүндө жарыяланды.

http://csri.majazi.ir

Мониторинг —   Аялдардын эл аралык жана маданий байланыштарын өнүктүрүү уюму  Маданий кызматташтык жана Ирандыктардын иштери боюнча уюму

 

Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс